"ภาวะกลืนลำบาก" ในผู้สูงอายุ

อาการที่บ่งบอกถึงภาวะกลืนลำบาก

ไอ สำลัก หรือรู้สึกเจ็บขณะกลืนอาหาร

• เสียงแหบพร่าหลังจากกลืนอาหาร
• น้ำลายไหลออกทางปากมากผิดปกติ
• รู้สึกคล้ายมีอาหารติดอยู่ในลำคอหรือหน้าอก
• ต้องตัดแบ่งอาหารให้มีขนาดเล็กลงหรือหลึกเลี่ยงอาหารบางชนิดเพื่อให้สามารถกลืนได้ปกติ
• น้ำหนักตัวลดลงผิดปกติ
• พฤติกรรมการรับประทานอาหารเปลี่ยนแปลง

อันตรายจากภาวะกลืนลำบาก

Dysphagia อาจทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ภาวะขาดสารอาหาร ภาวะขาดน้ำ และน้ำหนักตัวลดเนื่องจากผู้ป่วยมักหลีกเลี่ยงการดื่มน้ำหรือรับประทานอาหารเพราะกลัวการสำลักหรือรู้สึกว่ากลืนลำบากทำให้ร่างกายได้รับสารอาหารหรือน้ำไม่เพียงพอ และยังเสี่ยงต่อภาวะปอดอักเสบจากการสำลัก (Aspiration Pneumonia) เพราะอาหารอาจนำเชื้อแบคทีเรียเข้าสู่ปอด รวมทั้งอาการสำลักเนื่องจากอาหารไปปิดกั้นทางเดินหายใจ ซึ่งบางรายอาจเป็นอันตรายถึงขั้นเสียชีวิตได้  นอกจากนี้ภาวะกลืนลำบากยังส่งผลทางสังคมและจิตใจ โดยผู้สูงอายุมักมีความกังวลในการรับประทานอาหารร่วมกับผู้อื่นทำให้ออกห่างจากสังคมเริ่มรับประทานอาหารคนเดียว นำไปสู่ภาวะซึมเศร้า หดหู่ มีผลทำให้คุณภาพชีวิตแย่ลง ไม่อยากอาหาร ยิ่งส่งผลให้สุขภาพโดยรวมทรุดโทรมมากขึ้นได้

การดูแลฟื้นฟู

ผู้มีปัญหาภาวะกลืนลำบากจำเป็นต้องได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิดและได้รับคำแนะนำจากนักกิจกรรมบำบัดและนักกายภาพบำบัด เพื่อให้สามารถกลืนได้อย่างปลอดภัย โดยทำตามขั้นตอนดังนี้

• ปรับลักษณะของอาหารและน้ำให้เหมาะสมกับระดับความสามารถในการกลืน อาจมีการใส่สารเพิ่มความหนืดลงในอาหารและเครื่องดื่มเพื่อช่วยลดโอกาสการสำลัก
• ดูแลความสะอาดของปากและฟันก่อนและหลังการรับประทานอาหารทุกครั้ง เพื่อขจัดเสมหะหรือเศษอาหารที่ตกค้างอยู่ในช่องปาก ลดการสะสมของแบคทีเรียในช่องปากเพื่อป้องกันการเกิดภาวะปอดอักเสบ
• ฝึกการออกกำลังกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับการกลืน เช่น การบริหารกล้ามเนื้อรอบปากและลิ้นโดยการเม้มปาก ทำปากจู๋ ฉีกยิ้ม อ้าปาก – ปิดปากสลับกัน ฝึกออกเสียง “อา- อี-อู” เป็นต้น
• การปรับท่าทางขณะกลืนให้เหมาะสมกับความผิดปกติที่ตรวจพบในผู้ป่วยแต่ละราย เช่น การก้มหน้า เอียงคอ หรือหันศีรษะไปด้านหนึ่งขณะกลืนเพื่อให้กลืนได้อย่างปลอดภัย ในรายที่มีอาการรุนแรงมากอาจใช้เทคนิคการกลืนอื่นๆ ประกอบ ขึ้นอยู่กับความรุนแรงหรืออาการที่เกิดขึ้นในแต่ละบุคคล เช่น การให้กลืนโดยออกแรงเต็มที่ หรือการไอหลังการกลืนอาหารแต่ละคำเพื่อช่วยไล่เศษอาหารที่ตกค้างอยู่ เป็นต้น

วัยสูงอายุเป็นวัยที่มีความเปลี่ยนแปลงทางกายภาพและระบบการทำงานต่างๆ ของร่างกาย ผู้ดูแลผู้สูงอายุควรมีความรู้ความเข้าใจ เมื่อพบปัญหาภาวะกลืนลำบากจำเป็นต้องให้การดูแลอย่างใกล้ชิดและได้รับคำแนะนำจากนักกิจกรรมบำบัดเพื่อให้สามารถกลืนได้อย่างปลอดภัย

แหล่งข้อมูล: ร.พ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ และบทความสุขภาพโดย ดร.พญ.กันต์นิษฐ์ พงศ์พิพัฒไพบูลย์